Leek – Museum Nienoord heeft deze week opnieuw bijzondere schenkingen ontvangen. Ze komen uit het huis van Anneke van Panhuys (1901-1978) en haar man Heinrich (Heinz) Wolfgang Herwarth von Bittenfeld (1901-1968) in Heemstede. Twee van hun drie kinderen, Elsa en Wolfgang (Wolf), woonden samen in het ouderlijk huis totdat ze onlangs vlak na elkaar overleden. De kinderen en kleinkinderen van hun broer Hans verzorgen samen de afhandeling.
Borgfamilie in Heemstede
Anneke en Heinz trouwden in 1928 en betrokken kort daarna een vrijstaand pand in expressionistische baksteenarchitectuur in Heemstede. Anneke was samen met haar broer Bram erfgename van Nienoord. Zij werden in 1907 wees, toen hun ouders en grootouders met de huisknecht verdronken in het Hoendiep. Bram vertrok naar het buitenland en trouwde in 1921 in Mexico, terwijl Anneke een gezin kreeg in Heemstede. Ze kwamen steeds minder op Nienoord en verkochten het in 1950 aan de toenmalige gemeente Leek.
Verlost en opgelucht
Elsa en Wolf herinnerden zich de verkoop aan de gemeente Leek nog heel goed. Ze voelden zich verlost van alle verantwoordelijkheden en waren opgelucht dat er later een museum in trok. Het bijzondere van hun eigen huis was dat de familie er al sinds de jaren 1920 woonde, dus bijna een eeuw. Ook daar stapte je een historisch aandoende sfeer binnen. Op zolder stonden dozen, sommige zo lang te wachten op een nieuwe bestemming. Die kwam er deze week.
Vriendschap dankzij een schilderij
De relatie met Nienoord kwam terug dankzij gezamenlijke kennissen. Zij zagen op een oud schilderij de naam Nienoord staan en merkten op dat er ook in Leek een Nienoord staat. Elsa en Wolf antwoordden dat de borg er vroeger heel anders uitzag, maar dat het om dezelfde Nienoord ging. De kennissen stelden voor contact te zoeken met het museum. Uit dat contact groeide een vriendschap met een aantal museummedewerkers, met bezoekjes over en weer tot het allerlaatst. Van Annekes broer Bram leeft nog een dochter: de inmiddels 97-jarige Elske Smith-van Panhuys in de Verenigde Staten. Ook met haar heeft Museum Nienoord nog contact. Zij is het laatste familielid dat zich Nienoord herinnert als voorouderlijk landgoed.
Van trouwjurk tot dienstbodeschort
Tussen de schenkingen vonden de medewerkers een grote hoeveelheid materiaal uit het dagelijks leven van de familie, soms opvallend, soms ontroerend. Het gaat onder meer om de trouwjurk van Anneke van Panhuys en de schorten van de dienstbodes, beide nog in de originele cassettes en dozen. Ook zijn er tennisrackets en dansschoenen: Anneke en Heinz werden in de jaren 1920 Nederlands kampioen ballroomdansen. Verder zijn er sjieke portretten en eigen tekeningen, bijvoorbeeld van de in 1907 verdronken Elske van Panhuys-de Blocq van Scheltinga, en bontjes en knuffels die waarschijnlijk nog van Bram en Anneke waren. Samen geven ze een breed en kleurrijk beeld van de borgfamilie en van hun personeel. De nazaten lopen alle papieren door en bieden de voor Nienoord interessante stukken ook aan, zoals boedelscheidingen waarin alle belangrijke bezittingen worden omschreven. Ook antieke foto’s worden toegezegd, als origineel of als scan.
Portretten uit de zestiende eeuw
Tot de in het oog lopende schenkingen behoort een groot portret in olieverf op paneel van de Friese voorvader Hette van Hemmema, in 1561 geschilderd door niemand minder dan Adriaen van Cronenburgh. Ook schonken de nazaten twee kleine ronde portretten in olieverf op paneel van het echtpaar Wigbold II van Ewsum en Geertruid von Willich, rond 1560 gemaakt en toegeschreven aan Van Cronenburgh. Die portretten behoren tot de oudst bekende in het Noorden. De enige in Groningen aanwezige brief met de handtekening van Willem van Oranje bevindt zich in het Groninger Archief. Daarin benoemt hij Wigbold II van Ewsum op Nienoord tot zijn hoogste militaire leider in de Ommelanden. Stad en Ommeland waren toen in conflict, omdat de Stad nog Spaansgezind was.
Armband van twee koninginnen
Een edelmetalen armband met in edelstenen het gekroonde monogram E W kwam eveneens naar Nienoord. De koninginnen Emma en Wilhelmina schonken de armband tijdens hun logeerpartij in 1892 bij de familie Van Panhuys. Hij zit nog in de originele cassette met Nassaus blauw fluweel.
Vlinders en pastelportretten
Ook ontving het museum een vitrinekast voor het exposeren van vlinders. Heinz en Anneke verzamelden thuis en op hun reizen in totaal 6.000 vlinders. Omdat elke vlinder gedocumenteerd is met soort, datum en plaats van vondst, levert de verzameling een schat aan informatie op. Een aantal van de vlindersoorten is inmiddels uitgestorven. Daarnaast schonken de nazaten twee pastelportretten van Anneke van Panhuys, in de jaren 1930 gemaakt door Tini Rupprecht. Kennelijk behoorde deze internationaal beroemde society-schilderes tot het netwerk van Anneke. Tini’s zuster Ollo maakte een schilderij in olieverf op paneel waarop Anneke poseert voor Tini. Ook dat werk ging als persoonlijke bijzonderheid naar het museum.
Bij leven en bij testament
Vlak voor hun overlijden boden Elsa en Wolf Herwarth von Bittenfeld twee portretten van hun moeder persoonlijk aan het museum aan. Dat deden ze bij leven, omdat het hun moeder was. Dat ze het museum zoveel meer gunden, uit liefde voor grootse stukken én voor alledaagse bijzonderheden, bleek deze week bij het openen van hun testament. Daarbij waren de nazaten van hun broer en de notaris aanwezig.
Vastleggen, restaureren, tentoonstellen
Museum Nienoord legt de stukken eerst vast en restaureert ze waar nodig. Een aantal ervan wordt te zijner tijd tentoongesteld in het museum. De komende jaren wil het museum de presentatie in de borg zelf toekomstbestendig herinrichten. Een portret van Anneke werd uit vriendschap voor Elsa en Wolf meteen in de borg opgehangen. Zo komt ze weer thuis, lieten Elsa en Wolf weten.
